Hańcza to słynne w Polsce rynnowe jezioro położone na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, które powstało w okresie polodowcowym, w wyniku cofania się zalegającego na tym terytorium lodowca. Do dzisiaj na brzegach znajdują się liczne głazy. Niektóre z nich mają nawet kilkumetrową szerokość. Nagromadzenie tych kamiennych mas jest tu tak znaczne, że sprawiają one wrażenie sztucznie ułożonych.

Lustro wody leży na wysokości 227 m n.p.m. Jego głębokość, według najnowszych badań, wynosi 106,1 m (stare dane podają wartości 108,5, 111,5 lub 113 m). To sprawia, iż jest to najgłębsze jezioro zarówno w Polsce, jak i w całej środkowej części Niżu Europejskiego. Hańcza jest zbiornikiem o powierzchni 305 ha, długości prawie 5 km i maksymalnej szerokości 1 km.

Jezioro ma średnio rozwiniętą linię brzegową z kilkoma uroczymi zatokami. Brzegi pokryte są licznymi głazami. Zejście do wody, w większości jest strome i wysokie. Linia brzegowa jest urozmaicona malowniczymi zatokami i półwyspami.

Wody jeziora Hańcza są bardzo czyste. Ich przezroczystość dochodzi nawet do 12 m. Grunt jest piaszczysto-żwirowy. Zanim zanurzymy się wodach Hańczy, musimy pamiętać, że dno ma znaczne nachylenie, aż 12 stopni. Ponadto jest urzeźbione rowami, dołami i stromymi wąwozami.

Roślinność jeziorna jest tu bardzo uboga. Spośród ryb występuje tu m.in. głowacz pręgopłetwy, sieja, sielawa.

Okolica Hańczy zdominowana jest przez tereny rolnicze, z fragmentami borów świerkowych i lasów mieszanych oraz niewielkimi obszarami zarośli na terenach podmokłych i nieużytkach.

Od 1963 r. jezioro Hańcza jest rezerwatem krajobrazowo-wodnym.