Historia grodu

Kalisz, dzięki pochodzącej z II w. po Chr. wzmiance Klaudiusza Ptolemeusza o starożytnej Kalisii, znany jest powszechnie jako "najstarsze z polskich miast".

Przeżywał on jednak wspaniałą świetność także w okresie wczesnego średniowiecza i odgrywał wówczas istotną rolę w procesie tworzenia się państwa wczesnopiastowskiego, a w świetle najnowszych koncepcji jest wielce prawdopodobne, że to właśnie tu znajdowała się kolebka pierwszych polskich władców - Piastów, którzy podbijając sąsiednie plemiona i niszcząc ich grody dotarli w rejon Ostrowa Lednickiego i Gniezna, gdzie założyli swoje nowe siedziby. Sercem ówczesnego Kalisza był gród położony wśród rozlewisk rzeki Prosny, w malowniczym zakątku dzisiejszego miasta - w dzielnicy Zawodzie. Po raz pierwszy w źródłach pisanych wspomniany on został przez Galla Anonima przy omawianiu zwycięstwa Bolesława Krzywoustego nad bratem Zbigniewem w trakcie walk toczonych pod koniec 1106 r., a jego przeszłość rozpoznano w miarę dokładnie w wyniku badań wykopaliskowych.

Zanim jednak doszło do powstania grodu, w okresie od VII do VIII w. istniał tam cmentarz ciałopalny z grobami kurhanowymi, a być może także i pogański ośrodek kultowy. Pierwsza, niewielka, ufortyfikowana osada została założona w tym miejscu w połowie IX w. i nieco później weszła ona - jako jeden z najważniejszych grodów wczesnośredniowiecznej Polski - w skład "państwa gnieźnieńskiego" - "Civitas Schinesghe". W X i XI w. nastąpiły znacznie zmiany w charakterze i rozplanowaniu tego grodu, w wyniku których powstał jego podział na część sakralną i rezydencjalną, a dawne funkcje mieszkalne i gospodarcze (produkcyjne i handlowe) przejęły w całości liczne osady otwarte usytuowane na Zawodziu i pobliskim Starym Mieście. Na początku XI w. na terenie grodu zbudowano niewielki, drewniany kościół oraz dom mieszkalny, który z uwagi na znalezione w nim przedmioty wolno uznać za siedzibę zamożnego kupca lub miejscowego dostojnika (komesa).

Kaliski gród Piastów, największy swój rozwój przeżywał za czasów księcia Mieszka III Starego, który nie tylko dokonał znacznego jego powiększenia, ale także ufundował w połowie XII w. jednonawową romańską świątynię pod wezwaniem św. Pawła, z emporą patronacką, półkolistym prezbiterium i wysoką wieżą. W podziemnej krypcie znajdującej się w jej wnętrzu pochowany został Mieszko III Stary (w 1202 r.), a nieco wcześniej jego syn Mieszko Mieszkowic (w 1193 r.).

Pod koniec XII w. z uwagi na liczne powodzie i związaną z nimi konieczność podniesienia walorów obronnych grodu, dokonano zmniejszenia jego powierzchni i znacznie podwyższono okalające go umocnienia obronne, które wzmocniono wieżą obronną, zbudowaną na kamiennych fundamentach.

W 1233 r. kaliski gród Piastów uległ zniszczeniu w trakcie najazdu wojsk księcia śląskiego Henryka Brodatego, który zbudował nowy gród w innym miejscu - oddalonym około 1,5 km na północ od Zawodzia i od tego czasu stary gród począł ulegać stopniowemu zniszczeniu, a ostateczny kres położył mu najazd Krzyżaków z 1331 r. Obecnie teren grodu wczesnośredniowiecznego w Kaliszu - Zawodziu stanowi Rezerwat Archeologiczny Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej.

Rekonstrukcja grodu

W związku z pozyskaniem środków unijnych przez Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej w Kaliszu w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego w 2006 roku powstał projekt zagospodarowania rezerwatu archeologicznego Kalisz-Zawodzie, którego twórcą była firma „Konserwacja Zabytków” - M.J. Cempli z Krakowa. Podstawą przygotowanego projektu była dokumentacja z badań wykopaliskowych Iwony i Krzysztofa Dąbrowskich oraz zespołu archeologów pod kierunkiem T. Baranowskiego, a także liczne konsultacje z architektami uczestniczącymi w pracach badawczych na Zawodziu, T. Rodzińską-Chorąży i T. Węcławowiczem. W roku 2007 ukończono realizację projektu, który miał głównie na celu wydobycie walorów oświatowych zabytkowej przestrzeni historycznej grodu. Główny akcent polegał na wykonaniu rekonstrukcji fundamentów przyziemi kolegiaty pod wezwaniem św. Pawła (w skali 1:1) z kamienia piaskowego z wizualną ciągłością murów i widocznym podziałem na: prezbiterium z absydą, mury nawy, emporę, czworoboczną wieżę, ołtarz na fundamencie (do wysokości ok. 40 cm) oraz zaznaczonym wewnątrz zarysem kościółka drewnianego. Kolejny element prac stanowiła rekonstrukcja czworokątnej, dwukondygnacyjnej wieży obronnej, w miejscu dawnych fundamentów. Belki podwalinowe rekonstrukcji drewnianej wieży spoczęły na mikropalach, aby umożliwić wgląd pod poziom „parteru”, gdzie znajdują się oryginalne, odsłonięte fundamenty . Do tak posadowionej wieży dostawiono po obu jej stronach palisadę z ostro zakończonych drewnianych okrąglaków .

Wejście do grodu prowadzi przez zrekonstruowany drewniany most i umieszczoną tutaj bramę wjazdową wykonaną z bali drewnianych usytuowaną w linii wału. Po jej obu stronach postawiono palisadę, a przed nią - nad pozostałościami oczyszczonej fosy – ostrokół. Odbudowano także fragment wału w konstrukcji drewniano-ziemnej, zlokalizowany w części południowo-wschodniej grodziska, który wypełniono kamieniami. Dla pokazania zabudowy mieszkalnej postawiono siedem budynków różniących się od siebie nie tylko wielkością, ale i konstrukcją ścian (zrębowa, sumikowo-łątkowa i palisadowa) oraz pokryciem powierzchni dachu (trzcina lub dranice). Na terenie grodu umieszczono także kamienny kopiec-kurhan w miejscu jego odkrycia, jako najstarszy element związany z funkcjonowaniem pogańskiego cmentarzyska ciałopalnego. W celach edukacyjnych sporządzono i ustawiono tam także dwie granitowe makiety przedstawiające: rezerwat na Zawodziu z wszelkimi rekonstrukcjami oraz kolegiatę pod wezwaniem św. Pawła wykonane z piaskowca przez kaliskich artystów plastyków – Włodzimierza Ćwira i Marka Szroniaka oraz repliki trzech łodzi dłubanek wykonanych przez Mieczysława Machowicza z Kalisza. Wszystkie elementy architektury połączone są specjalnie wytyczonymi ścieżkami wkomponowanymi w pasy zieleni, w których gatunki roślin, podkreślają zróżnicowanie chronologiczne faz obiektu .

W ramach projektu na teren rezerwatu, na podgrodzie przeniesiono z dzielnicy Stare Miasto drewnianą zagrodę ze schyłku osiemnastego wieku, będącą ostatnim zachowanym elementem drewnianej architektury z tego terenu.

Specjalne atrakcje

Na terenie Rezerwatu Archeologicznego "Kaliski gród Piastów" na Zawodziu zapoznać się można z reliktami grodu wczesnośredniowiecznego oraz efektami prac rekonstrukcyjnych, a także obejrzeć dwie wystawy - multimedialną poświęconą przeszłości grodu i etnograficzną prezentowaną w budynku mieszkalnym ze schyłku XVIII w.

Odbywają się tam również liczne imprezy plenerowe - m. in.:

• "Jarmark Archeologiczny"- Impreza plenerowa odbywająca się podczas obchodów Święta Miasta w czerwcu, w autentycznej scenerii wczesnośredniowiecznego grodziska. Festyn przybliża i popularyzuje wybrane dziedziny życia sprzed wieków. Imprezę plenerową poprzedza konkurs plastyczny o charakterze edukacyjno-oświatowym, zatytułowany "Życie codzienne wczesnośredniowiecznej osady na Zawodziu", skierowany do dzieci i uczącej się młodzieży. Podczas dwudniowej archeologicznej przygody z przeszłością, można zapoznać się z obróbką kamienia, rogu, skóry i bursztynu, lepieniem naczyń glinianych z zastosowaniem koła garncarskiego, sposobami tkania na warsztacie pionowym, gospodarką leśną, wyrobami wczesnośredniowiecznej biżuterii, rekonstrukcją pieczęci, wykonywaniem instrumentów muzycznych, biciem monet, obróbka żelaza oraz pokazem inscenizowanych walk rycerskich. Główna atrakcja to możliwość bezpośredniego uczestnictwa w festynie, poprzez sprawdzenie swoich sił w prezentowanych rzemiosłach w wielowiekowym rodowodzie.
• "Biesiada Piastowska" Impreza plenerowa (w sierpniu) przywołująca echa przeszłości sprzed wielu wieków, odbywająca się w ostatnią sobotę sierpnia w scenerii wczesnośredniowiecznego grodziska. Spotkanie popularyzuje wiedzę historyczną o okresie średniowiecza, ze szczególnych uwzględnieniem dawnych tradycji rycerskich-turnieje. Podczas kolejnych spotkań wojów z całej Polski, powstaje jedyna w Polsce kolekcja drewnianych rzeźb władców historycznie związanych z historią regionu kaliskiego. Na terenie rezerwatu można oglądać figury: Mieszka III Starego, Mieszka Mieszkowica, Władysława Laskonogiego i Bolesława Pobożnego. W 2004 roku stanęła nowa - błogosławionej Jolanty -
• "Noc Kupały" (w czerwcu),
• "Książęce miodobranie" (we wrześniu).

• wtorek, czwartek, piątek - 10.00-15.00
• środa, sobota, niedziela -10.00-18.00
• piątek – dzień bezpłatny

 Poza sezonem turystycznym czynne po uprzednim zgłoszeniu w MOZK.

• Bilet normalny - 5 zł
• Bilet ulgowy - 3 zł
• Bilet rodzinny (1-2 osoby dorosłe i 1-3 dzieci) - 10 zł